Denetimin Anlamı ve Tanımı

Denetimin Anlamı ve Tanımı

Denetim kavramına ilişkin açıklamalara geçmeden önce, ilk planda bu kavramın ne anlama geldiğinin belirlenmesi gerekmektedir. Sosyal birimlerin çeşitli alanlarında “denetim” kavramı konusunda değişik tanımlara rastlanılmaktadır. Bu tanımlardan en kapsamlı ve çalışma konusunu da kavrayan denetim tanımı “Denetlenen olarak adlandırılan bir kişi veya grubun soyut veya somut bir eylemi olabilen bir unsurla; denetleyen olarak adlandırılan bir kişi veya grubun koyduğu norm, değer veya standard ya da yerine getirilen veya getirilecek bir görev (rol) ve birinci unsuru ölçmeye yarayan unsur arasındaki karşılaştırma ve karşılaştırmanın işlevsel sürecidir.” şeklinde yapılmıştır.

21 Bkz.Pekiner, a.g.e., s. 3,

22 Bkz.Cevdet Atay, Denetim ve Yönetimin Denetlenmesi-Uludağ Üniversitesi İkt.ve İd.Bil.Fakültesi, Bursa, 1989, s.4.

Amerikan Muhasebe Derneği (AAA) tarafından “Denetim” şöyle tanımlanmıştır. “Denetim, işletmelerin ekonomik faaliyetlerini ve faaliyet sonuçları ile belirlenmiş standart ölçütler (genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri) arasındaki uyum derecesini saptamak amacıyla sistematik ve objektif bir biçimde, kanıt toplanması, değerlendirilmesi ve sonuçlarının ilgili kullanıcılara iletilmesi surecidir.

Macmillan Muhasebe sözlüğünde ise; “Denetim; bir yatırımın mali yapısı üzerinde işin sonuçlan ve yasal yükümlülüklere uyma konusunda, görevli denetçilerin fikirlerini ifade etmeleri amacıyla yapılan bağımsız bir incelemedir. Denetim muhasebe süreci dahilinde bir mekanizma olup, bu mekanizma vasıtasıyla, ilgili taraflar adına bir kurumun mali kaynaklarının kullanılmasındaki performansın kontrol edilmesi ya da gözlemlenmesidir.”

Diğer denetim tanımları ise aşağıda verilmiştir:

“Kalkınma için sistemci denetim: Bir kuruluşun ve ilgili insanlarının amaç, hedef ve standartlarının, normlarının; demokratik ve bilimsel olasılık ve görecelik; probabilite ve relativite ölçüleriyle saptanmasına yardımcı olmak; sonuçlara vardırılmasma ait verimlilik, etkinlilik ve ekonomi derecelerini ölçmek, karşılaştırmak, değerlendirmek ve kendine yeterli değişim ve gelişimleri desteklemek fonksiyonudur.

“Çok genel anlatımla denetim, yönetimin ortaya koyduğu standartlardan hareket ederek uygulamanın bu standartlara ve planlanan esaslara göre durumunu ortaya koymak ve mevcut standartlarda yapılması gereken değişiklikler varsa öneriler getirmektir”.

“İşlemlerin, yasal, bilimsel ve düşünsel kurallara uygunluğunu araştırmak

amacıyla uygulama sırasında, öncesinde veya sonrasında yapılan incelemelerdir”.

“Denetim, bir faaliyetin verimlilik, etkenlik ve tutumlulukla yönetilip yönetilmediğinin değerlendirilmesinde önemli bir yönetim aracıdır”.

“Denetim, hesap verme sorumluluğu ile ilişkili ve onun üzerine kurulu bir süreçtir. Doğruluğu ve haklılığı varsayılan sorumlular hakkında rapor tesis etmek

için üçüncü bir kişi tarafından gerçekleştirilir. Ve öncelikle sorumluluğunu temsil ettiği kişinin çıkarlarına hizmet eder”.

Denetim ka,vramının anlamına ilişkin verilen tanımların sayısı çoğaltılabilir. Dünyanın her yanında kabul gören genel bir denetim tanımı yapmak oldukça güçtür. Ayrıca denetimin girdiği her alanda konulara özgü olarak ayrı ayrı denetim tanımı yapılmaktadır. İşletme, muhasebe, ekonomi ve mali alanların yanında, kamu ve özel kesimde, yasama, yürütme ve yargıda yapılan denetimler için kendilerine özgü denetim tanımları yapmak mümkündür. Ancak bu tür tanımlar, konuyu daha fazla açıklamayacağı gibi yeni bir unsurda katmayacaktır. Bunun yerine yukarıda yapılan tanımlardan açıklanması gereken bazı unsurları ortaya çıkarmak buna göre bazı sonuçlara varmak ya da genellemeler yapmak daha yerinde olacaktır.

Bunlar şu şekilde sıralanabilir:

. Bağımsızlık

. Düşüncelerin ifade edilmesi . Yasal yükümlülere uyulması . Hesap verme sorumluluğu . Performansın kontrolü a- Bağımsızlık

Denetimin tanımında, denetçilerin çalışmalarında bağımsız olmaları gereğinin bir ön koşul olarak belirtildiği görülmektedir.

Denetçinin bağımsız olması aşağıda sayılan koşulların sağlanmasını ifade eder.

i) Hesapların kaydedilmesi ve işe ilişkin işlemlerin yürütülmesi ile uğraşmamak;

ii) Denetlenenlerin emri altında olmamak, olanlarla birlikte çalışmamak;

iii) Geçimini, denetlenen kurumdan sağlamamak ve

iv) Denetçinin bağımsızlığı, çalışması veya fikirlerini ifade etmesinin hiç bir iç veya dış etkiyle zayıflatılmamasıdır. Kurum içi denetim yapan elemanların bağımsızlığı ancak doğrudan en üst düzeydeki yöneticinin emri altında olmaları yoluyla sağlanabilir.

39 Wezir Ahmad Qureshi, Evolution and Practice of Comprehensive Auditing in Canada, Director General Performance Audit-Department of Auditor-General of Pakistan, Lahore, 1986,s.9-11.

b- Düşüncelerin İfade Edilmesi

Tüm denetim çalışmalarının nihai amacı, denetlenen kurumun mali yapısı hakkında edinilen düşüncelerin ifade edilmesidir. İfade edilecek düşüncelerin tam olarak sınırları yasalarda ve mevzuatta belirlenir. Ancak kurumunu denetletmek isteyenlerin arzusu üzerine daha özel bir değerlendirme yapılabilir.

c- Yasal Yükümlülüklere Uyulması

Çeşitli kurumların hesaplarının bağımsız denetçiler tarafından denetlenmesi hususunda yasal yükümlülükleri vardır. Ancak diğer bazı durumlarda özel sektör hesaplarının denetimi için şirketler hukuku bu yasal şartları belirler. Kamunun yüksek denetiminde ise Sayıştay’ın görevleri ülkenin anayasasında yer alır. Genel olarak kavram ve şartlar anayasa ve yasalar ışığında belirlenir. Öte yandan, denetimin kapsamı özel denetimde sözleşmelerle ve kamu denetimide yasalar ile belirlenir.

d- Hesap Verme Sorumluluğu (Accountability)

Hesap verme sorumluluğunun literatürdeki anlamı yapılan işlemlerden kişilerin sorumlu olmasıdır. Her kurumda kaynak yönetiminden sorumlu kişilerin bu kaynakları kullanma şekilleri konusunda açıklama yapmaları, hesap vermeleri beklenir. Kuruluşun sahipleri yöneticilerden istedikleri raporların şekil ve içeriğinin nasıl olacağını belirlerler. Mali denetimde denetçiler, çoğunlukla denetlenen kurumun hesap kayıtlarının denetimi ile ilgilenir ve kurumun mali yapısı hakkında görüş bildirir. Kamu yönetiminin denetiminde ise hesap verme sorumluluğunun koşulları yasama tarafından belirlenir.

Kamu kesimi bağlamında hesap verme sorumluluğu kavramı ile kasdedilen yürütmenin faaliyetlerinin yeterliliği ve doğruluğu üzerine yasama organına bilgi verilmesidir.

e- Performansın Kontrolü

Geleneksel olarak performans kontrolü, mali performansın kontrolünü ifade ettiği izlenimini vermektedir. Çoğunlukla kurumun kâr ve zarar durumunu gösteren bir rapor şeklinde olacaktır. Belli durumlarda aynı zamanda kurumun mali disiplini konusunda bir raporu da kapsar. Ancak son zamanlarda performans denetimi kavramı çok daha geniş anlamda düşünülmektedir. Performans denetimi aynı zamanda kurumun çalışma performansını da içine alan bir raporu ifade etmektedir. Bu şekilde performans denetimi kavramı denetçilerin meşru yetki alanı olarak tanınmaya başlamıştır.

4- Tanımların Ortak Özellikleri

Denetimin uğraş alanı yaşanmış veya yaşanacak ekonomik ve mali olaylardır.

• Denetim işlevinin önceden saptanmış standartlara (ölçütlere) gereksinimi vardır.

• Denetim, işletme veya bir kuruluşun bilgilerinin güvenilirliğini kanıtlar.

• Denetim, yönetimi ve yetkilileri hukuka bağlılığa ve uygunluğa zorlar.

• Denetim, yönetimin yasalardan veya sözleşmelerden doğan yükümlülüklere uymasını sağlar.

• Denetim, kaynak yönetiminden sorumlu kişilerin bu kaynakları kullanma şekilleri konusunda açıklama yapmalarını ve hesap vermelerini sağlar.

• Denetim standatlara uygunluk araştırmasıdır.

• Denetim, denetlenen kurumun mali yapısı hakkında ilgililere fikir verir.

• Denetim, bir kuruluşun veya yönetimin ilgili taraflar adına mali kaynaklarının kullanılmasındaki verimlilik, etkenlik ve ekonomiklik derecelerini ölçmek, karşılaştırmak ve değerlendirmek işidir.

• Denetim, bir çok eylem veya işlem içeren faaliyetler dizisi olan bir işlev ve aynı zamanda bir muhasebe süreci dahilinde bir mekanizmadır.

• Denetim, kaynakların kullanılmasındaki performansın kontrol edilmesini ya da gözlenmesi işidir.

• Denetim, sonuçta bir değerlendirme, yargıya varma ve saptama yapma işlemidir.

• Denetim, sonuçlan ilgili taraflara, yönetime veya kamu oyuna bildirmek suretiyle, (toplumda-işletmede-kurumlarda) -“yeterli değişim ve gelişmelere yardımcı olur. Denetim bağımsız bir incelemedir.

Bir önceki yazımız olan Dilbilim Yönünden Denetim başlıklı makalemizde Denetlemek hakkında bilgiler verilmektedir.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir